U obradi drveta — od pokušaja da se dobije prikladan oblik tesanjem, rezanjem, urezivanjem jednostavnih linija, ili složenijeg izrezivanja ornamenata, sve do minuciozno izvedenih geometrijskih i figuralnih, stilizovanih i realističkih motiva u plitkom i dubokom reljefu i, najzad, figura u punoj plastici — uvek se oseća stvaralački proces i težnja za iskazivanjem predanosti umeću, shvatanju lepog i poželjnog.
Na graditeljskim objektima i pokućstvu, oruđu i spravama u Vojvodini i Podunavlju, uz prevlađujući geometrizam ukrasa i ornamentalnih kompozicija, često se naslućuje ili jasno ispoljava određena figurativnost. Kalupi za maslac, lecederski kolači, voštani motivi, kao i pečati za modri tekstil, imaju fino izdubljene i izrezane šare, figuralne i druge oblike i simbole. Vegetabilne, zoomorfne i geometrijske forme, baroknih i drugih stilskih obeležja, očigledno imaju iste panonske ili šire srednjoevropske izvore i uzore, unekoliko različito prihvaćene, transponovane ili shvaćene u pojedinim regijama ili etničkim zajednicama. Bojenje i slikanje pokućstva i drugih predmeta više se razvilo od XVIII i u XIX veku. Pokućstvo je oslikavano čistim i jarkim bojama. Starije slikarije imaju ucrtane ornamente, a u XIX veka sve je više polihromnih cvetnih i drugih kompozicija. Bojene stolarske škrinje rasprostrle su se iz panonske zone daleko na jug preko Save i Dunava. Međutim, naročito u Crnoj Gori, škrinje su i bogato rezbarene a na njima se vide uticaji iz mediteranskih predela.
Škrinje za ruho i naćvari za brašno i hleb izrađeni od tesanih dasaka sa ravnim poklopcem u centralnoj i istočnoj Srbiji, na Kosovu i u Metohiji, kao i sanduci u Vojvodini sa poklopcem u vidu dvoslivnog krova — imaju urezane geometrijske ornamente. Stilizovani geometrijski i biljni motivi nalaze se i na raznim drugim predmetima pokućstva, a stilizovane figuralne predstave u plitkom reljefu na preslicama i nekim posudama u domaćinstvu rezbarile su se najčešće u moravskoj zoni. Rezbarija na preslicama je od početka XX veka gdekad slikana i masnim bojama.
Među muzičkim instrumentima koji su često i predmet umetničkog oblikovanja posebno su značajne gusle. Na završetku vrata obično se nalazi izvajana glava životinje (konja, divokoze, labuda), lik nekog fantastičnog bića (zmaja, aždaje) ili ljudska glava, a ponekad je izrezana i cela figura. Na karlici i vratu gusala, u plitkom reljefu, rezbare se različiti likovi, ukrasi i natpisi, ponekad i čitave kompozicije, a najčešće su to likovi heroja lokalnog i nacionalnog značaja, vile i zmajevi, istorijske i mitološke scene, razni simboli. Pretpostavlja se da je plastika na guslama starog balkanskog porekla, preneta na drevni slovenski instrument.
Dr Nikola Pantelić (Etnografija — uvodni tekst o narodnom stvaralaštvu i spomenici)
