,,Ko nije video Svetu Goru, neka dođe i vidi Pustinju“
Sveti Otac Justin Ćelijski
Na dvadesetak kilometara zapadno od Valjeva, idući putem ka Bajinoj Bašti, uz reku Jablanicu, nailazi se na selo Poćuta. Nekoliko kilometara dalje, primećuje se, na malom platou pored reke, u dubokoj klisuri, manastir Pustinja. Strma, uska staza vijuga od glavnog puta do manastira. Na samom ulazu u portu, sa južne strane, nalazi se jak izvor pitke planinske vode, sa česmom podignutom 1902. godine.
Na mestu sadašnje crkve, po narodnom predanju, postojao je stari hram. Nekoliko legendi povezuje stvaranje te stare bogomolje sa vladavinom Nemanjića, posebno sa kraljem Dragutinom za koga se veruje da je bio ktitor manastira Ćelije i Tronoše. U narodu ovog kraja je ipak najpoznatije kazivanje o poreklu imena manastira. Crkve Jovanju, Gračanicu i Pustinju gradila su tri brata, kaže predanje, koji po završetku gradnje pođoše u obilazak svojih hramova. Došavši do Pustinje, zadužbine najmlađeg, diveći se njenoj lepoti, starija braća rekoše: „Zašto i nama ne kaza da i mi sazidamo ovako lepu crkvu? Dao Bog da ti pusta ostala!"
Pretpostavlja se da je osnovan kao rudarska crkva i da je ktitor kralj Dragutin. U turskom zapisu iz 1572.god. kaže se da u manastiru živi jedan kaluđer. U crkvi, iznad zapadnih vrata nalazi se natpis koji govori da je izgradnja hrama započeta „meseca marta i bi završena 25. juna 1622. god".
Osnova crkve ima izgled jednobrodne građevine sa oltarskom apsidom na istočnoj i pevničkim prostorom na severnoj i južnoj strani. Na srednjem delu hrama uzdiže se osmostrano kube. Crkva je građena od lomljenog kamena i sige u duhu raškog graditeljstva. Prekrivena je crepom, a kube drvenim klisom. Godine 1848. dozidana je pravougaona priprata sa visokim zvonikom.
Pustinjske freske su nastale za vreme Turaka, u uslovima kada nije bilo većih umetničkih zahvata i kada su zografi XVI i XVII veka težili ilustrativnosti, a ne umetničkoj kreaciji. Po lepoti je čuvena freska svetog Jovana Krstitelja, koja se ističe tačnim proporcijama, izuzetnim koloritom, lakoćom i prozračnošću.
Arhanđel Mihailo na ulazu u crkvu manastira "štiti" prispele od nedaća
Manastir Pustijnja je bio muški manastir sa dugom monaškom tradicijom. Od 1964. godine je ženski manastir.
foto: Eparhija Valjevska
