Tačno vreme osnivanja manastira u Banji nedaleko od Priboja na Limu nije poznato. Prvi put se pominje u Studeničkom tipiku s početka XIII veka, kada je njegov iguman učestvovao u izboru studeničkog igumana sa još šest starešina najuglednijih srpskih manastira.
Sedište Dabarske episkopije postaje 1220. Na mestu starije kultne građevine kralj Stefan Dečanski 1329. podiže današnju crkvu, koja je oko 1570, za vreme patrijarha Makarija Sokolovića, pretrpela opsežnu obnovu. Manastirski kompleks sačinjavaju velika crkva Sv. Nikole, paraklis Bogorodičinog uspenja, dozidan uz južni zid velike crkve, i temelji crkve Sv. Ilije. Crkva Sv. Nikole ima osnovu u obliku upisanog krsta, sa polukružnom apsidom i dve polukružne niše na istoku, pripratom i prostranim otvorenim tremom na zapadu. Središnji prostor naosa i priprate nadvišuju dve kupole, koje svoj izgled duguju obnovi s početka XX veka. U oltaru i naosu su sačuvana dva sloja živopisa – stariji iz XIV veka i mlađi iz XVI veka koji ga ponavlja ikonografski i stilski. U priprati postoji samo sloj živopisa iz XVI veka. Iz vremena druge obnove potiču i fragmenti živopisa sačuvani na zapadnoj fasadi. O neprekinutom značaju manastira svedoče kako grobovi najuglednijih vlasteoskih porodica iz vremena vladavine cara Dušana i cara Uroša, otkriveni u hramu i oko njega, kao i dragoceni bogoslužbeni predmeti iz rizničke zbirke. Arheološka istraživanja sa prekidima traju od 1972. do danas.Neki od najstarijih i najdragocenijih predmeta koje manastir Banja čuva jesu darohranilica iz 16. veka, nekoliko čaša sa likom Svetog Nikole, kandila, putiri, predmeti od gorskog kristala, dve ripide, kao i mnogi drugi predmeti koji se koriste prilikom pravoslavnog crkvenog obreda.
